เทศน์เช้า วันที่ ๒๖ มกราคม ๒๕๖๘

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

ณ วัดป่าสันติพุทธาราม (วัดป่าเขาแดงใหญ่) ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจฟังธรรมะ ตั้งใจฟังธรรม ฟังธรรมเพื่อชีวิตของเราเอง ฟังธรรมเพื่อเป็นสมบัติของตน

เกิดมาพ่อแม่ให้มีการศึกษาเพื่อให้มีความรู้ไง มีความรู้เพื่อเป็นวิชาชีพเพื่อเลี้ยงชีพของตนเอง ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าฟังเพื่อหัวใจของตน ให้หัวใจของตนมันมีสติมีปัญญาขึ้นมาไง

มีสติมีปัญญาเท่านั้น ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง ภาวนามยปัญญา ปัญญาที่ชำระล้างกิเลสไง ของเราเป็นปัญญาสุตมยปัญญา ปัญญาการศึกษาค้นคว้า ปัญญาเพื่อสติ เพื่อหัวใจของตนไง

ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว

เวลาทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว ทำไมเราต้องทำคุณงามความดีๆ

ถ้าทำคุณงามความดีมันปิดโอกาสของการทำความชั่วนั้น ถ้าไม่ทำคุณงามความดี ความชั่วนั้นมันจะเบ่งบานขึ้นมา ถ้ามันเบ่งบานขึ้นมา มันจะเอาแต่ความทุกข์ความยากมาให้หัวใจของตนไง

หัวใจของตนๆ เห็นไหม ฟังธรรม ฟังธรรมเพื่อความเข้มแข็งของหัวใจดวงนี้

ศึกษาธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาเป็นภาคปริยัติๆ เวลาภาคปฏิบัติไง เวลาเขาพูดกันเพื่อให้มีความเข้าใจว่านั่นมันคือฉลากยา ฉลากยาๆ ตัวของยาเราจะต้องปรุงขึ้นมาเองด้วยสติ ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญา

มรรค ๘ มรรค ๘ จะไปหาซื้อได้ที่ไหน ถ้ามันหาซื้อได้ ลูกหลานเรา เราจะไม่ให้มันคนเซ่อซ่าหรอก ลูกหลานของเราจะให้มีสติปัญญามาตลอดเวลา แต่ลูกหลานของเรามันเกิดมา กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่วไง

ทำคุณงามความดีๆ ทำไมต้องทำ ทำไมต้องทำ

แล้วคุณงามความดี ความดีประจำโลกไง นี่ไง แผ่นดินธรรม แผ่นดินทอง แผ่นดินธรรมๆ ถ้าแผ่นดินธรรม นี่ไง ฝุ่น ฝุ่น PM 2.5 ถ้าสติปัญญาของคนมันเข้าใจมันก็ไม่เผาไง เวลามันเผาๆ มันเผาเพราะอะไร เวลาเผาแล้ว รู้ไหมว่าชาวไร่ชาวนาเขาทุกข์ยากนะ เขาต้องเผานะ ถ้าเขาไม่เผาเขาทุกข์ยากมากเลย

แต่ถ้าเขามีสติปัญญา เขาถึงความเข้าใจของเขา เขาทำของเขาได้ ถ้าเขาทำของเขาได้ ดูในการเกษตรกรรมในญี่ปุ่นเขาทำได้เพราะเขาเข้าใจของเขา พอเขาเข้าใจของเขา นี่แผ่นดินธรรมๆ ถ้าแผ่นดินธรรม ภวาสวะ ภพ ถ้าภพชาตินี้เป็นธรรม

ภพชาตินี้เป็นมาร มารมันครอบงำทั้งนั้นน่ะ แต่ดัดจริตพูดธรรมะ พูดธรรมะ พูดธรรมะนะ

พูดธรรมะเอาเปรียบเขา พูดธรรมะเอาผลประโยชน์จากเขา พูดธรรมะ ศรัทธาไทยแย่งชิงเขามา

ถ้าเป็นธรรมๆ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง ให้เรามีสติมีปัญญาในหัวใจของตน อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน สอนให้เขาเข้มแข็ง สอนให้เขามีสติปัญญา สอนให้เขาช่วยเหลือตัวเขาเองได้ สอนให้เขามีสติปัญญาเท่าทันกิเลสในใจของเขา เขาจะมีความสุขของเขา ไม่ใช่เหยื่อ สอนเขา ลากเขามา ลากเขามาทำไม แล้วมีประโยชน์อะไร

นี่ครูบาอาจารย์ถึงหลีกเร้นๆ ไง ความหลีกเร้นของเราหลีกเร้นเพราะความคลุกคลีตีโมงนี่แหละ ไอ้คลุกคลีตีโมงนั่นน่ะมันจะเป็นจุดเสื่อม เสื่อมขึ้นไปเพราะอะไร ที่คลุกคลี ที่เพ่นพ่าน เขาดูถูกเหยียดหยามพระกรรมฐานไง “พระป่า พระป่าต้องเข้าป่า ปฏิบัติในเมืองไม่ได้หรือ”

ปฏิบัติในป่ายังปฏิบัติไม่ได้เลย แล้วในเมืองปฏิบัติได้ไหม มันก็เป็นอยู่ที่อำนาจวาสนาของคนไง ถ้าอำนาจวาสนาของคนเขาทำของเขาได้ เขาทำของเขาได้เพราะเขามีสติปัญญาของเขาได้

รูป รส กลิ่น เสียงเป็นบ่วงของมาร เป็นพวงดอกไม้แห่งมาร

เสียงที่ดีมันเป็นพวงดอกไม้แห่งมาร มันชื่นชม ไอ้ก่นด่านั่นน่ะบ่วงทั้งนั้นน่ะ มันรัดคอ มันจะเจียนตายนั่นน่ะ แต่ถ้าคนมีสติปัญญา มันอยู่ข้างนอก จริงหรือเท็จมันก็เป็นอดีตไปแล้ว จริงหรือเท็จเราก็ทำล่วงไปแล้ว ถ้าเราทำล่วงไปแล้ว สิ่งที่มันไม่ดีงาม เราต้องมีสติปัญญา

ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง สิ่งใดที่ทำแล้วคิดได้ทีหลัง สิ่งนั้นไม่ดีเลย เห็นไหม ไม่ควรทำ คิดได้ น้ำตาไหล น้ำตาตก เราไม่ควรทำ แต่คิดได้เพราะอะไร เพราะทำมาแล้ว ทำไมทำมาแล้วล่ะ เพราะเอ็งไม่ฝึกไง เอ็งไม่ฝึกสติไง เอ็งไม่ทบทวนชีวิตนี้ไง

ฟังธรรมๆ ฟังธรรมตรงนี้ไง ฟังธรรมๆ เพื่อหัวใจดวงนี้ไง ถ้าเพื่อหัวใจดวงนี้ ให้มันฉลาดให้มันปราดเปรื่องขึ้นมา ให้มันฉลาด ไม่ต้องฉลาดกับใคร สำคัญที่สุดฉลาดกับความคิดของตนนี่แหละ

ถ้าความคิด เวลาคนทำงานคิดงาน คิดงานมันเป็นหน้าที่การงานของตน สัมมาอาชีวะไง มันเป็นวิชาชีพของตนไง แต่เวลากิเลสที่มันแลบเข้ามา กิเลสที่มันมักใหญ่ใฝ่สูงไง มักใหญ่ใฝ่สูงมันเหยียบย่ำทำลาย

มันมักใหญ่ใฝ่สูง ถ้ามันทำหน้าที่การงานมันก็เป็นเป้าหมาย อธิษฐานบารมี พระโพธิสัตว์ๆ ตั้งเป้าว่าจะเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นั่นก็คือเป้าหมาย ถ้าเป้าหมายอธิษฐานบารมี นี่เหมือนกัน ถ้าเรามีเป้าหมายแล้วเราฝึกหัดปฏิบัติของเราขึ้นไป ถ้ามันเป็นความจริงความจังขึ้นมา ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่วไง

ทำไมต้องทำคุณงามความดี ทำไมต้องทำคุณงามความดี

เวลาทำคุณงามความดี มันก็ทำของมันให้เป็นจริตเป็นนิสัย เวลาเป็นจริตเป็นนิสัยแล้ว ความดีๆ เอาความดีมาคัดแย้งกันไง คนดีรบราฆ่าฟันกันมันเป็นเรื่องที่แก้ไขได้ยาก

ทางสายกลางในพระพุทธศาสนา หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น ครูบาอาจารย์ของเราทำความดีทิ้งเหว หลวงตาพระมหาบัวจะนั่งภาวนาให้ใครเห็นไม่ได้ เดินจงกรมร่องรอยยังจะไม่ให้ใครเห็นเลย

ไอ้พวกเรากล้องไม่มานั่งไม่เป็นน่ะ กล้องไม่มานั่งไม่ได้ โยมไม่มายังภาวนาไม่ได้ มันตรงข้ามไง

มันเป็นอย่างนั้นจริงๆ หรือ เอ็งเป็นดาราหรือ เอ็งต้องรอกล้องหรือ ไอ้นี่กิเลสท่วมหัว ปฏิบัติอวดคนอื่นไง ไม่ได้ปฏิบัติเพื่อตัวมันเองไง เวลาสุขกับทุกข์ของคนอื่นก็อีกเรื่องหนึ่งไง

ครูบาอาจารย์ของเรานะ เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาให้ใครเห็นไม่ได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโคนต้นโพธิ์ มีพระองค์เดียวเท่านั้น มีเทวดา อินทร์ พรหมห้อมล้อม มีเทวดา อินทร์ พรหมกำลังอนุโมทนา เวลาตรัสรู้ขึ้นมาโลกธาตุนี้ไหวหมดเลย กาฬเทวิลอยู่บนพรหมยังสะเทือนเลย

นี่ไง เขาทำคุณงามความดีกันอย่างนั้น หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่นท่านไม่ทำให้ใครเห็นนะ แล้วเวลาเป็นพระอรหันต์อยู่ป่าอยู่เขาของท่านไง ใครจะทำบุญกุศลต้องแสวงหาเข้าไปหาท่านนะ

ไม่ใช่พระอรหันต์นะ กลางสนามหลวง โอ๋ย! โปรดสัตว์ พระอรหันต์โปรดสัตว์

โปรดสัตว์ๆ บิณฑบาตเลี้ยงชีพ บุญของเขานะ พระกัสสปะออกจากฌานสมาบัติ จะโปรดสัตว์ๆ พระอินทร์เห็นแล้วอยากได้บุญได้กุศลอันนั้นไง ปลอมเป็นคนจนจะไปใส่บาตร

เวลาใส่บาตรๆ ขึ้นมา ใส่บาตรเอาคนทุกข์คนยาก ออกจากฌานสมาบัติมีอำนาจวาสนาบารมี ไม่ไปก่นเกลื่อนในที่เทศบาล ๑ เทศบาล ๒ เอาคนทุกข์คนจน

เวลาไปแล้วพระอินทร์ก็ปลอมเป็นคนจนมาใส่บาตร ใส่บาตรไป พระกัสสปะ ใส่นี่รู้เลย เพราะอาหารมันไม่ใช่ของคนจน “มหาบพิตร มหาบพิตรอย่าขี้โกงสิ นี่เขามาโปรดสัตว์ โปรดสัตว์ โปรดคนทุกข์คนยากให้เขามีโอกาส ให้เขามีวาสนาได้ทำบุญกุศลของเขา”

พระอินทร์บอกว่า “ข้าพเจ้าก็เป็นคนจน”

เป็นคนจนได้อย่างไร เป็นพระอินทร์โดยตำแหน่งโดยหน้าที่ด้วยวาสนา แต่เทวดาที่อยู่ด้วยกันเขามีแสงที่ยิ่งใหญ่กว่าไง แสงที่ยิ่งใหญ่กว่าพระอินทร์ พระอินทร์ต้องมาสร้างขึ้นมาเพื่อจะให้มีอำนาจวาสนามากกว่าเขาเพื่อปกครองเขา

เขาเป็นคนทุกข์คนจนเหมือนกัน เพราะว่าผู้ที่ใต้ปกครองเขามีทรัพย์สมบัติมากกว่า แสงที่เป็นทิพย์สมบัติมันเยอะกว่า เขายังมีสติปัญญาของเขา

นี่ก็เหมือนกัน โปรดสัตว์ๆ โปรดตัวเองให้ได้ก่อน ถ้าโปรดตัวเองให้ได้ พฤติกรรมการกระทำมันไม่ออกไปทางโลกไง ถ้าไม่ออกทางโลก โลกามิส มันเป็นเรื่องโลกๆ โลกามิสมันเป็นอามิสเจือปนมากับโลก

แต่ถ้าเป็นศรัทธา มีสติมีปัญญาของเรา ดูสิ ทอดผ้าป่าๆ เอาผ้าพาดไว้ ไม่ระบุบุคคลใครทั้งสิ้น ผู้ใดชักผ้าบังสุกุลนั้นไป เขาทิ้งเหวทั้งนั้นน่ะ ถ้าเป็นธรรม ถ้าเป็นความจริง ถ้าเป็นความจริง เห็นไหม

นี่ไง ถ้ารูป รส กลิ่น เสียงเป็นบ่วงของมาร เป็นพวงดอกไม้แห่งมาร ถ้ามีสติปัญญาขึ้นมา ฟังธรรมๆ เพื่อเตือนสติของเราทั้งสิ้น นี่ไง สิ่งที่เป็นธรรมๆ เพื่อเตือนหัวใจดวงนี้ไง เวลาเตือนหัวใจดวงนี้ มารมันไม่พอใจ มารมันขัดข้องทั้งนั้นน่ะ

แล้วคนเกิดมามันก็ต้องมีปัจจัยเครื่องอาศัย มันต้องมีทรัพย์สมบัติแล้วมันก็ต้องความเจริญงอกงามขึ้นมา จะให้มามักน้อยสันโดษอยู่นั่นได้อย่างไร

มักน้อยสันโดษ มักน้อยสันโดษโดยกิเลสตัณหาความทะยานอยากไง ไม่ให้กิเลสตัณหาความทะยานอยากมันเจือปนเข้ามาไง แต่หน้าที่การงานต้องมีความเพียรไง

เราบวชเป็นพระๆ ว่างๆ ไม่ต้องทำอะไรเลย มันจะบรรลุธรรมโดยอัตโนมัติ ไม่มี ไม่มี

แต่ถ้ามีนะ ศีล สมาธิ ปัญญา ความเพียรชอบ ความเพียรชอบ ความเพียร ความวิริยะ ความอุตสาหะ เป็นมรรค ๑ ในมรรค ๘ ความเพียรชอบ ความเพียร ความวิริยะ ความอุตสาหะ มนุษย์จะล่วงพ้นทุกข์ด้วยความเพียร

ไม่มีความเพียรเอามาจากไหน แต่ความเพียรที่ประพฤติปฏิบัติมามันขาดตกบกพร่องเพราะอำนาจวาสนามันไม่ถึงไง พอมันไม่ถึงมันก็คาดหมาย ด้นเดา จินตนาการ ไม่ใช่ ไม่ชอบ เห็นไหม

ความเพียรชอบ งานชอบ สมาธิชอบ สติชอบ ต้องชอบธรรม ทางสายกลางในพระพุทธศาสนา ไม่ใช่ชอบใจ ชอบเพราะสังคม สังคมเขาเชื่อถือ นี่ไง โลกามิส

แต่ถ้าเป็นของเรานะ ปัจจัตตัง สันทิฏฐิโก มีสติสัมปชัญญะนะ ความทุกข์จะเข้ามาเกาะกุมหัวใจเราได้น้อยลง มีสติปัญญามันใคร่ครวญแล้ว ทุกสิ่งกลับไปคืนสู่ธรรมชาติ ชีวิตนี้มีการพลัดพรากเป็นที่สุด ถึงที่สุดแล้วคนต้องสิ้นชีวิตไปทั้งหมดทั้งสิ้น เกิดมาชาตินี้มาเพื่อผลประโยชน์สาธารณะ เพื่อผลประโยชน์กับชาติกับตระกูล แล้วผลประโยชน์ส่วนตน

ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง ทำบุญฝังดินไว้ๆ หาเงินได้บาทหนึ่ง เลี้ยงพ่อเลี้ยงแม่สลึงหนึ่ง ทำธุรกิจของเราสลึงหนึ่ง เลี้ยงครอบครัวเราสลึงหนึ่ง เหลือสลึงหนึ่งถ้ามีสติมีปัญญาจะฝังดินไว้ ฝังดินไว้เพราะเราเป็นคนยื่นให้ เรามีเจตนา มีความรู้สึกนึกคิด ความรู้สึกนึกคิดเจตนานี้เกิดจากจิต มันทำเสร็จแล้วมันก็กลับไปสู่จิตนั้น ฝังสู่จิตนั้นให้มีอำนาจวาสนาบารมี

ถ้ามีอำนาจวาสนาบารมี มันเห็นสิ่งใดแล้วมันชอบอกชอบใจ มันเข้ากับจริตนิสัย ถ้ามันไม่มีอำนาจวาสนา มันผลักมันดัน มันไม่เข้าใจ ทั้งๆ ที่ปากว่าธรรมๆๆ นั่นแหละ แต่มันก็ปลิ้นมันก็ปล้อน มันก็หลอกมันก็ลวง ลวงใคร ลวงตนเองนั่นแหละ เพราะไม่มีอำนาจวาสนา

ถ้ามีอำนาจวาสนานนะ ทำบุญทิ้งเหว เดินจงกรมจะมากน้อยขนาดไหนมันก็เป็นสมบัติของคนกระทำนั้น จะเดินจงกรมให้คนเห็น คนอื่นบันทึกไว้ มันจะบันทึกไว้ทำไม

เดี๋ยวนี้เป็นสถิตินะ มีพระบวชใหม่ เพิ่งมาบวชพรรษานี้

“มาอยู่กับหลวงพ่อ เดินจงกรมมาแล้ว ๘๐ ชั่วโมง ถ้า ๘๐ ชั่วโมงจะได้อะไร”

เราบอก “ก็ได้ ๘๐ ชั่วโมงนั้นไง”

เด็กรุ่นใหม่ไง ทำความเพียรจดเวลาไว้เลยนะ แล้วก็มาถามปัญหาเราไง พอเขาถามเราก็ขำนะ

เดินจงกรม ๘๐ ชั่วโมง ถ้า ๙๐ ชั่วโมงแล้วผลที่ตอบมันจะคืออะไรบ้าง

ก็ถามอยู่ เขาก็ไม่รู้อยู่แล้ว ไม่รู้มันก็อวิชชา ก็มาร ที่ถาม ถ้าไม่สงสัยจะถามทำไม อ้าปากถามมันก็จบแล้ว

แต่ของเรานะ เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ทางของฆราวาสเป็นทางคับแคบ ถ้าทางของพระเป็นทางกว้างขวาง ๒๔ ขั่วโมงใส่เข้าไปเลย ๒๔ ชั่วโมงไง ๒๔ ชั่วโมงใส่เข้าไป เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาเพื่ออะไร เพื่อให้เท่าทันกิเลสของตนไง

ถ้ากิเลสของตนถ้ามันกลัวความเพียร มันกลัวธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มันสงบตัวลง ถ้าสงบตัวลงแล้วเราจะมีความสุขของเรา เราจะมีความสุขของเรา มันจะมีความคล่องตัวของเรา

การเดินจงกรม การนั่งสมาธิภาวนา จากที่ถูลู่ถูกัง จากที่มารมันขี่คอ จากที่มารมันชักลากจูงไป เห็นไหม มารน่ะถ้าธรรมะมันเหนือกว่าแล้ว มารมันจะเบามือลง พอเบามือลง การเดินจงกรมมันจะสะดวกขึ้น การกำหนดหายใจเข้านึกพุท หายใจออกนึกโธจะคล่องตัวขึ้น แล้วจะมีความสุขความสงบปกติสุขมากขึ้น พอมากขึ้นขึ้นมา ทำต่อเนื่องไป ทำต่อเนื่องไปไง ให้ชำนาญในวสี ชำนาญในการรักษาไง ธรรมทั้งหลายมาแต่เหตุไง จะมีสติก็ฝึกหัดขึ้นมา จะมีสมาธิก็การกระทำ การฟื้นฟูของเราขึ้นมา

แต่สรรพสิ่งในโลกนี้เป็นอนิจจัง สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา มันไม่มีสิ่งใดคงที่ตายตัวขึ้นมาทั้งสิ้น สิ่งที่เป็นขึ้นมานี้เป็นขึ้นมาเพราะความเพียร ความวิริยะ ความอุตสาหะ แล้วมันต้องเป็นความชอบธรรม ถ้าเป็นความชอบธรรมมันจะเข้าสู่สัมมาสมาธิ

ถ้าไม่เป็นความชอบธรรมมันจะเป็นภวังค์ มันจะเป็นสมาธิหัวตอ มันจะเป็นตอเลยนะ เออ! เออ! เออ! อยู่นั่นน่ะ ว่างๆ ว่างๆ มันหัวตอ นี่คือมิจฉา

โดยธรรมชาติของประจำโลกเป็นของคู่ ดีหรือชั่ว ถูกหรือผิด ขาวหรือดำ แล้วความจริงอยู่ไหน

ถ้าความจริงๆ เราฝึกหัดขึ้นมาสิ แล้วถ้ามีครูบาอาจารย์ขึ้นมา ถ้าเป็นความจริงขึ้นมาแล้วมันเหนือวัฏฏะ เหนือโลกเหนือสงสาร เหนือทุกๆ อย่างเลย

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากราบธรรมๆ นะ สัจธรรมนี้ยิ่งใหญ่นัก เราเกิดมาทั้งชีวิตนี้ ชีวิตนี้มีการพลัดพรากเป็นที่สุด เราเกิดมาเราเป็นคน เรามีพ่อมีแม่ เรามีชาติมีตระกูล เรามีหน้าที่การงาน เราก็ทำของเราด้วยความชอบธรรม ด้วยเป็นธรรมาภิบาล เพื่อความปกติสุขของเราขึ้นมาไง

แล้วถ้ามันมีอำนาจวาสนาขึ้นมา ฝึกหัดปฏิบัติ ไปวัดไปวาขึ้นมา ฟังเทศน์ๆ ฟังเทศน์ฟังธรรมให้มันมีสติปัญญาขึ้นมา

ทำทานร้อยหนพันหนไม่เท่ากับถือศีลบริสุทธิ์หนหนึ่ง ถือศีลบริสุทธิ์ร้อยหนพันหนไม่เท่ากับทำสัมมาสมาธิขึ้นมาได้หนหนึ่ง ทำสัมมาสมาธิร้อยหนพันหน

ไปวัดร้อยวัน เป็นพันวัน มีศีลบริสุทธิ์ดีกว่า มีศีลร้อยครั้ง พันครั้ง ทำสมาธิได้หนหนึ่งมีค่ามากกว่า แล้วมีค่ามากกว่าที่ไหนล่ะ

มีค่ามากกว่าในจิตของตน เพราะจิตของตนปัจจัตตัง สันทิฏฐิโก แต่เวลามันเป็นนะ “หลวงพ่อ หลวงพ่อ มันเป็นอะไรน่ะ หลวงพ่อ มันคืออะไร” เวลาเป็นจริงกลับไม่รู้

สิ่งนี้มีคุณค่า มีคุณค่า เราไม่รู้เพราะมันไม่มีขายในท้องตลาด มันไม่มีมูลค่าที่จะวัดกันได้ว่ามันสูงมันต่ำแค่ไหน แต่ถ้ามันเป็นจริงๆ ขึ้นมา ถึงไม่รู้แต่ถ้ามีครูบาอาจารย์รู้ สิ่งนั้นมันจะเป็นประโยชน์กับใคร นั่นแหละพุทธะ นั่นแหละจิตของตน นั่นแหละที่จุติลงในครรภ์ ในไข่ ในน้ำครำ ในโอปปาติกะ แล้วเวียนว่ายตายเกิดในวัฏฏะ

สิ่งที่มีชีวิตต้องเกิดแล้วตายทั้งสิ้น ชีวิตหนึ่งถึงถ้ามีสติปัญญา ฟังธรรมๆ เพื่อหัวใจดวงนี้ไง เพราะตั้งสติขึ้นมาไง

อายุเท่าไรแล้ว รู้จักใจของตนหรือไม่ รู้จักความเป็นจริงในชีวิตนี้หรือไม่ ถ้ารู้จักขึ้นมาจะมีคุณค่าไง

แต่ถ้าเป็นทางโลก เคารพบูชากัน อาวุโส ภันเต เราก็เห็นด้วย มันเป็นประเพณีวัฒนธรรม สังคมร่มเย็นเป็นสุข สมณะชีพราหมณ์ได้มีโอกาสประพฤติปฏิบัติ สังคมร่มเย็นเป็นสุข เรามีโอกาสได้ทำหน้าที่การงาน เราแสวงหาเพื่อความสงบสุขไง เราเกิดในประเทศอันสมควรไง ประเทศของเรามีความร่มเย็นเป็นสุขมากมายมหาศาล แต่เราก็คาดเราก็หมายไปกับการกระพือข่าวทางสังคม

เราไม่ไปเกี่ยวเรื่องอย่างนั้น ใครจะดี ใครจะชั่วเรื่องของเขา สาธุ เราจะทำคุณงามความดีของเรา ทำคุณงามความดีของเราไง ธรรมะย่อมชนะอธรรม ความเป็นธรรมเหนือยิ่งใหญ่ อธรรมไง

ชีวิตนี้มีการพลัดพรากเป็นที่สุด ถึงที่สุดแล้วหมดสิ้น แต่ธรรมะมันจะฝังหัวใจนี้ไป บุญกุศลจะฝังไว้ในดิน ฝังไว้ในภพในชาติ ฝังไว้ในจิตนี้ ถ้ามันเป็นบุญเป็นกุศล มันจะเกิดสติ เกิดปัญญา เกิดความรู้แจ้งในใจของตน เอวัง